2025–2026 ЖЫЛДАРДАҒЫ ДАҒДАРЫСТАР ЖАҒДАЙЫНДАҒЫ ИРАН ИСЛАМ РЕСПУБЛИКАСЫНЫҢ СЫРТҚЫ САЯСАТЫ: ТАЯУ ШЫҒЫСТАҒЫ ТЕКЕТІРЕС МЕН ЕУРАЗИЯЛЫҚ ӘРТАРАПТАНДЫРУ АРАСЫНДА
##plugins.pubIds.doi.readerDisplayName##:
https://doi.org/10.48371/ISMO.2026.65.3.013Кілт сөздер:
Иран, сыртқы саясат, неоклассикалық реализм, стратегиялық автономия, функционалдық әртараптандыру, Шығысқа бетбұрыс, Орталық Азия, Ресей, Қытай, ШЫҰ, ЕАЭОАннотация
Мақалада 2024 жылы Иран Ислам Республикасының Таяу Шығыстағы «алдыңғы шептегі қорғаныс» жүйесінің әлсіреуі және 2025–2026 жылдардағы кейінгі дағдарыстар жағдайындағы сыртқы саясат трансформациясы қарастырылады. Зерттеудің мақсаты – аталған күйзелістер Тегеранның сыртқы саясатының географиялық қайта бағдарлануына әкелді ме, әлде бұған дейін қалыптасқан бейімделу мен әртараптандыру стратегиясын жеделдетті ме деген сұраққа жауап беру. Теориялық негіз ретінде неоклассикалық реализм және элитааралық өзара әрекеттесуді талдау қолданылады, ал нәтижені сипаттау үшін «шектеулі функционалдық сыртқы саяси әртараптандыру» ұғымы ұсынылады. Әдіснама process tracing, салыстырмалы-саяси және институционалдық талдауды біріктіреді. Эмпирикалық база халықаралық және ирандық академиялық әдебиеттерді, ресми құжаттарды және Иранның мемлекеттік ақпараттық ресурстарын қамтиды. Нәтижелер Башар Асад үкіметінің құлауы, «қарсылық осінің» әлсіреуі және Иран–Израиль эскалациясы бұрынғы аймақтық модельдің шығындарын арттырғанын, бірақ қауіпсіздік саласындағы Таяу Шығыстың орталық рөлін жоймағанын көрсетеді. Сонымен бірге Ресей, Қытай, ШЫҰ, BRICS, ЕАЭО және Орталық Азия институционалдық орнығу, экономикалық бейімделу және дипломатиялық маневр арналары ретінде маңызын күшейтті. Зерттеудің ғылыми жаңалығы географиялық «бетбұрыс» пен сыртқы саяси міндеттердің функционалдық қайта бөлінуін ажыратуда. Практикалық маңызы Иранның Еуразиялық бағытының тұрақтылығы мен шектеулерін, соның ішінде Орталық Азия мемлекеттері үшін салдарын дәлірек бағалауға мүмкіндік беруінде. Қорытынды бойынша, қазіргі Иран саясаты аяқталған «Шығысқа бетбұрыс» емес, институционалдық және дипломатиялық мүмкіндіктер экономикалық және әскери-стратегиялық өтемге қарағанда жылдамырақ кеңейетін біркелкі емес функционалдық әртараптандыру ретінде сипатталады.
