ЦИФРЛАНДЫРУ ЖАҒДАЙЫНДАҒЫ ТРАНСҰЛТТЫҚ ҚАРЖЫЛЫҚ АЛАЯҚТЫҚ: ҚАЗАҚСТАННЫҢ ИНСТИТУЦИОНАЛДЫҚ СЫН-ҚАТЕРЛЕРІ ЖӘНЕ ХАЛЫҚАРАЛЫҚ ҚАРСЫ ІС-ҚИМЫЛ ТЕТІКТЕРІ
##plugins.pubIds.doi.readerDisplayName##:
https://doi.org/10.48371/ISMO.2026.64.2.006Кілт сөздер:
трансұлттық қаржылық алаяқтық, цифрландыру, Қазақстан, халықаралық қауіпсіздік, киберқылмыс, институционалдық әлеует, алаяқтыққа қарсы басқару, ведомствоаралық үйлестіру, трансшекаралық ынтымақтастықАннотация
Мақалада трансұлттық қаржылық алаяқтық Қазақстандағы жедел цифрландыру жағдайында қалыптасып отырған институционалдық қауіпсіздік сын-қатері ретінде қарастырылады. Мобильді төлемдердің, цифрлық мемлекеттік қызметтердің, қашықтан сәйкестендіру жүйелерінің, платформалық коммуникацияның және трансшекаралық қаржы құралдарының кеңеюі алаяқтық әрекеттердің ауқымын ғана емес, олардың ұйымдасу логикасын да өзгертетіні негізделеді. Қазіргі схемалар әлеуметтік инженерияны, байланыс арналарын бұрмалауды, шетелдік хостингті, дропперлер желісін, қаражатты криптоактивтерге конвертациялауды және халықаралық төлем маршруттарын ұштастыра қолданады. Нәтижесінде қарсы іс-қимылдың тиімділігі жекелеген техникалық тосқауылдарға емес, институттардың қауіптің даму жылдамдығымен салыстырмалы режимде үйлесімді әрекет ету қабілетіне тәуелді болады. Мақаланың мақсаты -Қазақстандағы цифрлық қаржылық алаяқтықтың не себепті трансұлттық сипат алып отырғанын түсіндіру және ұлттық тәжірибеге бейімдеуге болатын шетелдік институционалдық тетіктерді айқындау. Зерттеу саясат құжаттарын, ресми есептерді және киберқылмыс, алаяқтықтан виктимизация, институционалдық әлеует пен бірлескен реттеу мәселелеріне арналған академиялық әдебиеттерді сапалық салыстырмалы-институционалдық талдау негізінде жүргізілді. Мақалада «цифрландыру мен институционалдық әлеует арасындағы алшақтық» тұжырымдамасы дамытылады; ол цифрлық экожүйелердегі қылмыстық бейімделу қарқыны мен институционалдық алдын алу, ақпарат алмасу, жедел араласу және трансшекаралық ынтымақтастық мүмкіндіктерінің жылдамдығы арасындағы сәйкессіздік ретінде түсіндіріледі. Зерттеу нәтижелері Қазақстанның негізгі осал тұстары уақыттық, ақпараттық, ұйымдастырушылық және юрисдикциялық өлшемдерде көрінетінін көрсетеді. Сингапур, Еуропалық одақ және АҚШ тәжірибесін салыстырмалы бағалау бөлінген жауапкершілік модельдерінің, қауіптерді талдау платформаларының, шағымдарға негізделген аналитиканың және жедел әрекет ету механизмдерінің маңызын айқындайды. Қорытындыда Қазақстанда қаржы реттеушілерін, банктерді, телекоммуникация операторларын, құқық қорғау органдарын, цифрлық платформаларды және халықаралық серіктестерді біріктіретін алаяқтыққа қарсы интеграцияланған басқару архитектурасын қалыптастыру қажеттігі негізделеді.
