ОРТАЛЫҚ АЗИЯ ЕЛДЕРІНІҢ ЖАҺАНДЫҚ ДАҒДАРЫСҚА ҚАРСЫ ОРТАҚ ИНТЕГРАЦИЯЛЫҚ ЖӘНЕ ТҰРАҚТЫЛЫҚ САЯСАТЫ
##plugins.pubIds.doi.readerDisplayName##:
https://doi.org/10.48371/ISMO.2026.65.3.011Кілт сөздер:
Орталық Азия, өңірлік интеграция, ортақ тұрақтылық саясаты, жаһандық дағдарыстар, өңірлік ынтымақтастық, өңірлік орнықтылық, Орталық Азия мемлекеттері басшыларының консультативтік кездесулеріАннотация
Бұл зерттеу 2018-2025 жылдар аралығындағы Қазақстан, Қырғызстан, Тәжікстан, Түрікменстан және Өзбекстанның аймақтық ынтымақтастық үрдістері мен ортақ тұрақтылық саясатына жаһандық және аймақтық дағдарыстардың әсерін зерттейді. COVID-19 пандемиясы, Ресей-Украина соғысы, жеткізу тізбегіндегі үзілістер, энергетика және азық-түлік қауіпсіздігі мәселелері, сондай-ақ шекара, су және қауіпсіздік дағдарыстары зерттеудің негізгі бағыттарын құрайды. Зерттеу бес елдің жалпы тәуекелдерді анықтау, аймақтық күн тәртібін әзірлеу және ұлтүстілік құрылым құрмай үйлестірілген саясат құралдарын жасау мүмкіндігін бағалайды. Сапалы салыстырмалы кейстік дизайнына негізделген зерттеу ресми құжаттарды, Орталық Азия мемлекет басшыларының консультативтік кездесулерінің шешімдерін, халықаралық ұйымдардың есептерін және академиялық зерттеулерді талдау арқылы зерттейді. Зерттеу нәтижелері өңірлік үйлестірудің негізінен трансшекаралық сыртқы әсерлері жоғары, ал егемендікке қатысты қабылданатын шығындары салыстырмалы түрде төмен болатын денсаулық сақтау, көлік, сауданы жеңілдету, су-энергетика және төтенше жағдайларды басқару салаларында жүзеге асырылатынын көрсетеді.Ал қауіпсіздік саясатына қатысты басымдықтар, санкциялар және саяси режимнің тұрақтылығына байланысты салаларда шешім қабылдауда ұлттық деңгейдегі және орталықтандырылған басқару тетіктері шешуші рөлін сақтап келеді.Көлік дәліздерін дамыту және сыртқы экономикалық әріптестіктерді әртараптандыру көпвекторлы сыртқы саясат пен стратегиялық автономияға ұмтылысты күшейтті.Алайда экономикалық асимметриялар, халықаралық ұйымдармен әртүрлі институционалдық байланыстар, егемендікке қатысты сезімталдық және іске асыру тетіктерінің шектеулілігі өңірлік ынтымақтастықтың неғұрлым институционалданған әрі міндеттеуші сипатқа ие болуына кедергі жасайды.Зерттеу нәтижелері Орталық Азия үшін ең қолайлы тәсіл ұлтүстілік интеграция емес, керісінше, өлшенетін міндеттемелерге, техникалық үйлестіруге және икемді қатысу қағидатына негізделген, мемлекеттік егемендікке сезімтал функционалдық өңірлену моделі екенін көрсетеді.
Қаржыландыру: Осы ғылыми зерттеу Қазақстан Республикасы Ғылым және жоғары білім министрлігі Ғылым комитетінің AP27508567 “Қазақстанның аймақтық бірегейлігінің қалыптасуы: геосаяси турбуленттілік жағдайындағы Орталық Азияның саяси, әлеуметтік және экономикалық интеграциясы” жобасы аясында қаржыландырылды.
