ОРТА ДӘЛІЗ ЖӘНЕ ОРТАЛЫҚ АЗИЯДАҒЫ АЙМАҚТЫҚ ЫНТЫМАҚТАСТЫҚТЫҢ ТРАНСФОРМАЦИЯСЫ: ГЕОЭКОНОМИКАЛЫҚ ТӘСІЛ
##plugins.pubIds.doi.readerDisplayName##:
https://doi.org/10.48371/ISMO.2026.65.3.012Кілт сөздер:
Орта дәліз, Орталық Азияның байланыстылығы, геосаяси бәсекелестік, санкциялар, әртараптандыру.Аннотация
Мақалада Орталық Азиядағы аймақтық ынтымақтастықтың трансформациясының факторы ретінде Орта дәліз геоэкономикалық тұрғыдан қарастырылады. COVID-19 пандемиясы, геосаяси шиеленістің өршуі және санкциялық режимдер салдарынан еуразиялық сауда бағыттарының қайта құрылымдалуы аясында дәліз қалыптасқан көлік бағыттарына стратегиялық балама ретінде көрінді: ол Қытайдан Қазақстан арқылы, Каспий теңізі бойымен, Оңтүстік Кавказ елдеріне, Түркияға және еуропалық нарықтарға дейін созылады. Дәлізді тек көлік бағыты ретінде түсіндіретін дәстүрлі көзқарастан айырмашылығы, зерттеу оны геоэкономика теориясы мен жаңа регионализм тәсілдерін біріктіре отырып, экономикалық интеграцияның, институционалдық үйлестірудің және аймақтық байланыстылықтың көпөлшемді платформасы ретінде қарастырады. Зерттеуде сапалы зерттеу дизайны қолданылды: жүйелі әдебиеттерге шолу, құжаттарды талдау, салыстырмалы талдау және халықаралық институттардың деректеріне негізделген сипаттамалық статистика; дәліздің эволюциясы қадағаланып, оның Орталық Азияның бес мемлекеті арасындағы аймақтық ынтымақтастыққа ықпалы бағаланды.
Нәтижелер Орталық Азия мен Оңтүстік Кавказ арасындағы экспорттық өзара тәуелділікте айқын асимметрияны көрсетеді: Қазақстан мен Өзбекстан өңірдегі экспорттың ең жоғары абсолюттік көлемдерімен сипатталса, Қырғызстан мен Тәжікстан сыртқы сауда көлемдері айтарлықтай төмен болғанына қарамастан, экспорттық ағындарының өңірлік нарықтарға салыстырмалы түрде жоғары бағдарлануымен ерекшеленеді; Оңтүстік Кавказ елдерінің арасында Грузия транзиттік рөліне байланысты ең айқын позицияны иеленеді. Қорытындыда Орта дәліздің ұзақ мерзімді тиімділігі инфрақұрылымды кеңейтуге ғана емес, институционалдық үйлестіруді, сауданы жеңілдетуді және шекара маңы ынтымақтастығын тереңдетуге байланысты екені, бұл дәлізді Орталық Азияның неғұрлым интеграцияланған геоэкономикалық архитектурасын қалыптастырудың катализаторына айналдыратыны атап өтіледі.
